Leven in vrijheid in Europa: integratie

De beslissing is gevallen: je mag in Nederland blijven. Maar dan… Hoe vind je een plek in een volkomen onbekend land? Het regelen van de basale levensbehoeften, zoals huisvesting, onderwijs, inkomen en gezondheidszorg, is een belangrijke stap in het integratieproces. Ook de verplichte inburgeringscursus helpt vluchtelingen op weg. Maar er komt meer bij kijken.

Huisvesting en introductie in de gemeente

De weg naar een verblijfsvergunning is vaak lang. Als vluchtelingen eenmaal een verblijfsvergunning hebben, kunnen zij eindelijk het asielzoekerscentrum verlaten en zelf op zoek gaan naar een woning. Alle gemeenten in Nederland zijn verplicht een aantal vluchtelingen met een verblijfsvergunning te huisvesten. Als een vluchteling zelf geen woning kan vinden, krijgt hij een woning via het COA aangeboden.
VluchtelingenWerk helpt de vluchteling de weg in de nieuwe woonplaats te leren kennen. Een persoonlijk begeleider van de lokale afdeling van VluchtelingenWerk Nederland heeft in de eerste periode intensief contact met de vluchteling. Samen stellen ze een begeleidingsplan op. Hierin wordt rekening gehouden met zaken die te maken hebben met de materiële rechtspositie (zoals huisvesting, verzekeringen en dergelijke), individuele problemen, kennis van de taal, opleidingsniveau en werkervaring. Daarnaast helpt de begeleider bij de praktische kennismaking met de lokale gemeenschap, geeft hij informatie over rechten en plichten in de Nederlandse samenleving, en verwijst naar relevante organisaties en instellingen, zoals scholen, dokter, tandarts of maatschappelijk werk.

VluchtelingenWerk begeleidt vluchtelingen bij de eerste kennismaking met hun nieuwe woonplaats. Een medewerker van VluchtelingenWerk stelt samen met de vluchteling een begeleidingsplan op.

Inburgering

Sinds de invoering van de Wet inburgering nieuwkomers (Win) eind 1998 zijn nieuwkomers verplicht een inburgeringsprogramma te volgen. Het doel van de inburgering is de zelfredzaamheid van nieuwkomers op alle terreinen te bevorderen. Ook mensen met een vergunning voor bepaalde tijd asiel vallen onder de Win.
Het inburgeringsprogramma bestaat uit lessen Nederlands, Maatschappijoriëntatie en Beroepenoriëntatie. Een trajectbegeleider zorgt ervoor dat de vluchteling het programma goed doorloopt. Daarnaast is maatschappelijke begeleiding een onderdeel van het inburgeringsprogramma. Dit onderdeel is erop gericht dat de vluchteling een eigen plaats vindt in de Nederlandse maatschappij. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Win. In de meeste gemeenten neemt VluchtelingenWerk het onderdeel maatschappelijke begeleiding voor haar rekening. Logisch, want VluchtelingenWerk heeft al jaren vóór de invoering van de officiële inburgering ervaring opgedaan met begeleiding van vluchtelingen.
In veel gemeenten verblijven naast vluchtelingen die recentelijk naar Nederland zijn gekomen ook zogenaamde oudkomers: zij die vóór september 1998 naar Nederland kwamen en dus geen inburgeringsprogramma hebben gehad. Daaronder zijn ook vluchtelingen. Alle gemeenten in Nederland kunnen deze oudkomers alsnog een inburgeringsprogramma aanbieden. Steeds meer gemeenten vragen aan VluchtelingenWerk om ook oudkomers te begeleiden.

Verder studeren

Na het verplichte inburgeringsprogramma kunnen vluchtelingen verder studeren. Sommige vluchtelingen studeerden al in hun eigen land. Zij willen hun opleiding graag afmaken. Anderen zijn gevlucht voordat zij aan een studie konden beginnen. Alle houders van een vergunning bepaalde tijd asiel komen in aanmerking voor studiefinanciering, iets waarvoor VluchtelingenWerk lange tijd heeft gepleit. Asielzoekers hebben geen recht op studiefinanciering zolang de asielprocedure nog loopt. Zij zijn afhankelijk van particuliere fondsen. De Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF biedt een aantal asielzoekers de financiële mogelijkheid om te studeren aan een universiteit, hogeschool of het MBO-onderwijs.

Werk

Werk helpt mensen een plek in de samenleving te veroveren, vergemakkelijkt het integratieproces en geeft financiële zekerheid. Werk en scholing bieden perspectief op de toekomst. Een goede positie op de arbeidsmarkt is dus voor vluchtelingen van groot belang. De werkloosheid onder vluchtelingen is echter hoog, naar schatting zo’n 40%. Ter vergelijking: begin 2003 bedroeg de werkloosheid onder de Nederlandse bevolking 5% en onder allochtonen tussen de 12% en 15%.

Het opleidingsniveau van vluchtelingen is nagenoeg gelijk aan dat van Nederlanders en veel vluchtelingen hebben werkervaring in het land van herkomst. Waarom dan toch een hoge werkloosheid?
Een aantal redenen:

Vluchtelingen zijn relatief oud als zij hun entree op de arbeidsmarkt maken en hun werkervaring sluit niet altijd aan bij wat gevraagd wordt op de Nederlandse arbeidsmarkt;

  • de lange asielprocedure dwingt vluchtelingen tot jarenlang nietsdoen. Als zij uiteindelijk mogen gaan werken is de afstand tot de arbeidsmarkt al zeer groot;
  • vluchtelingen missen een sociaal netwerk van familie, vrienden, buren en kennissen die hen op informele wijze aan een baan helpen;
  • werkgevers zijn vaak niet bekend met vluchtelingen en weten hun kwaliteiten niet op waarde te schatten;
  • het niet goed genoeg beheersen van de Nederlandse taal kan een handicap zijn.

Vluchtelingen met een verblijfsvergunning (voor bepaalde- én onbepaalde tijd asiel) hebben vrije toegang tot de arbeidsmarkt. Asielzoekers die dus nog geen verblijfsvergunning hebben, mogen per jaar slechts twaalf weken betaald werk verrichten. Dit betekent in de praktijk dat ze voornamelijk laag betaald werk verrichten en niet in hun eigen onderhoud kunnen voorzien.
VluchtelingenWerk zet zich op vele manieren in voor de verbetering van de positie van vluchtelingen op de arbeidsmarkt. Zo richtte VluchtelingenWerk eind jaren tachtig het arbeidsbemiddelingsbureau Emplooi op. Adviseurs, die zich vrijwillig inzetten, proberen via hun contacten met het bedrijfsleven vluchtelingen aan het werk te helpen. De adviseurs zijn doorgaans oud-ondernemers en voormalig leidinggevenden die met pensioen zijn of met de Vut. Emplooi is inmiddels verzelfstandigd.

Gezondheid

Psychosociale en medische problemen kunnen de integratie belemmeren. Door de traumatische ervaringen die veel vluchtelingen in hun herkomstland en tijdens de vlucht hebben meegemaakt, kampen zij meer dan gemiddeld met dit soort problemen. De psychische klachten die vluchtelingen kunnen ontwikkelen zijn een normale reactie op abnormale omstandigheden. Extreme geweldservaringen in het verleden, het ontbreken van een eigen, veilig familieverband of netwerk, de confrontatie met andere normen en waarden of de zorg om achtergebleven familieleden: deze ervaringen laten littekens achter. Daarbovenop komt nog de onzekerheid die een lange asielprocedure met zich mee brengt en het gebrek aan privacy tijdens het verblijf in een opvangcentrum.
Juist als de druk van de asielprocedure is weggevallen en mensen een bestaan op kunnen bouwen in Nederland, komen vaak al lang sluimerende problemen boven. De begeleiding van VluchtelingenWerk kan helpen weer grip op het leven te krijgen. Als de problemen te groot zijn, verwijst de begeleider door naar gespecialiseerde instellingen als het Riagg en maatschappelijk werk. Maar ook dan blijft VluchtelingenWerk de nodige zorg bieden.

Oudere vluchtelingen

Ondanks hun inspanningen is het voor oudere vluchtelingen niet makkelijk om in een vreemde omgeving snel te aarden, waardoor ze het risico lopen om in een sociaal isolement terecht te komen. Daarbij spelen cultuurverschillen, onvoldoende taalbeheersing en gebrek aan mogelijkheden om in contact te komen met Nederlanders een belangrijke rol. Gezien de risico’s en beperkingen van de doelgroep ziet VluchtelingenWerk Nederland oudere vluchtelingen als een bijzondere groep die bijzondere aandacht nodig heeft om hun (sociale) leven vorm te kunnen geven. Door middel van gerichte taalcursussen, het creëren van ontmoetingsmogelijkheden en uitstapjes en het ontwikkelen van een toegespitst (mondeling) voorlichtingstraject probeert VluchtelingenWerk het leven van oudere vluchtelingen naar omstandigheden aangenaam en productief te maken.

Op weg naar verdere integratie

Integratie: iedereen heeft het er over. Niet verwonderlijk, want het gaat over ons allemaal. Over onze toekomst en hoe we met elkaar willen samenleven. VluchtelingenWerk Nederland zet zich in voor de integratie van vluchtelingen in de Nederlandse samenleving.

VluchtelingenWerk Nederland werkt al 25 jaar aan integratie van vluchtelingen. Lokale medewerkers begeleiden de vluchtelingen tijdens hun eerste periode in de gemeente. Ze helpen hen in te burgeren en hun weg te vinden in de Nederlandse samenleving. Ze introduceren vluchtelingen bij uiteenlopende instanties, ondersteunen hen bij de aanvraag voor gezinshereniging, organiseren huiswerkbegeleiding en conversatielessen. Kortom, ze helpen vluchtelingen hier thuis te raken. Maar de mensen van VluchtelingenWerk Nederland doen nog veel meer. Ze helpen vluchtelingen ook om zich hier thuis te vóelen. Ze vormen voor vluchtelingen de brug naar de samenleving, waardoor zij een eigen plek in Nederland kunnen vinden.

Vluchtelingen moeten een eigen plek kunnen vinden in de Nederlandse samenleving. Inburgering en het leren van de taal is daarbij een belangrijke eerste stap. Alleen zo kunnen mensen thuis raken: de regels en ‘onze’ manier van leven leren kennen, deelnemen aan onderwijs en werken. Maar voor integratie is meer nodig. Mensen moeten zich ook thuis gaan vóelen.

Voor ieder een rol

Om er voor te zorgen dat vluchtelingen zich dusdanig thuis gaan voelen dat zij actief en volwaardig kunnen deelnemen aan de Nederlandse samenleving, is de inzet van ons allemaal nodig. Allereerst van de vluchteling zelf, maar ook van de Nederlanders en van de overheid.

De vluchteling / nieuwkomer

Wie in Nederland komt wonen moet actief deelnemen aan de samenleving. Hij moet Nederlands leren, zich houden aan de Nederlandse wet en de in Nederland geldende vrijheden respecteren. Dat is niet vrijblijvend.

De Nederlander Integratie is ook voor Nederlanders niet vrijblijvend. Het gaat om eenvoudige maar belangrijke dingen: niet meegaan in vooroordelen; een open houding hebben; belangstelling tonen. Persoonlijk contact maken, over de drempel stappen, zodat de omgang met anderen vanzelfsprekend wordt. Verenigingen en andere sociale verbanden kunnen zich meer inspannen om vluchtelingen binnen hun geledingen te krijgen.

De overheid De regering moet investeren in integratie door onder meer te zorgen voor een zorgvuldige en snelle asielprocedure en dus een korte periode van centrale opvang, door taallessen te verbeteren, door de toegang tot onderwijs en werk te vergroten, door te zorgen voor huisvesting van vluchtelingen en door rekening te houden met hun vluchtachtergrond. De overheid is ook politiek verantwoordelijk voor het bevorderen van een maatschappelijk klimaat waarin vluchtelingen welkom zijn.